Αυτοί που αρνούνται το αντηλιακό – Πώς το TikTok μετέτρεψε το αντηλιακό σε δήθεν «απειλή» για την υγεία

Ένα ψηφιακό κίνημα που παρουσιάζει ένα από τα ελάχιστα προϊόντα με επιστημονικά αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα κατά του καρκίνου του δέρματος ως δηλητήριο.

Ένας ηλιοκαμένος, καλοχτενισμένος άντρας στέκεται μπροστά από μια πισίνα κρατώντας ένα μπουκάλι αντηλιακού σπρέι. Πατάει το κουμπί, βάζει φωτιά στο ψιλό σύννεφο που βγαίνει, σαν αυτοσχέδιος δαυλός, και φωνάζει με τον ζήλο ιεροκήρυκα: «Σύμφωνα με το Εθνικό Ινστιτούτο Καρκίνου των ΗΠΑ, από την εμφάνιση του αντηλιακού το 1940, το μελάνωμα έχει αυξηθεί κατά πάνω από 200%».

Το βίντεο, ένα από τα εκατοντάδες παρόμοια που κυκλοφορούν σε Instagram και TikTok, ανήκει σε ένα ολοένα διογκούμενο ψηφιακό κίνημα που παρουσιάζει ένα από τα ελάχιστα προϊόντα με επιστημονικά αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα κατά του καρκίνου του δέρματος ως… δηλητήριο.

#antisunscreen και #nosunscreen

Το ενδιαφέρον για μαύρισμα και ηλιοθεραπεία στα social media έχει αυξηθεί κατά 10% στο Instagram και 20% στο TikTok μέσα σε έναν χρόνο. Η ετικέτα #antisunscreen έχει ξεπεράσει τις 5 εκατομμύρια προβολές, ενώ το #nosunscreen πλησιάζει τις 11 εκατομμύρια. Έρευνα του 2024 βρήκε πως ένας στους επτά ενήλικες κάτω των 35 ετών πιστεύει σήμερα ότι η καθημερινή χρήση αντηλιακού είναι πιο επιβλαβής από την απευθείας έκθεση στον ήλιο, ενώ σύμφωνα με έρευνα της Αμερικανικής Ακαδημίας Δερματολογίας το 2026, 16 εκατομμύρια ενήλικες δήλωσαν ότι μείωσαν ή σταμάτησαν τη χρήση αντηλιακού εξαιτίας ισχυρισμών που είδαν στο διαδίκτυο.

Το αντηλιακό, όπως το ξέρουμε σήμερα, έχει μακρά ιστορία: από το πρώτο σκεύασμα κινίνης που έφτιαξε Γερμανός επιστήμονας το 1891, μέχρι την περίφημη «Παγωνιά Κρέμα» του Ελβετού χημικού Φραντς Γκράιτερ το 1946, που έγινε η βάση της μάρκας Piz Buin, και το αμερικανικό Coppertone, προϊόν του φαρμακοποιού Μπέντζαμιν Γκριν.

Σήμερα ο αμερικανικός Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) επιτρέπει τη χρήση 14 οργανικών («χημικών») φίλτρων και δύο ανόργανων («ορυκτών») φίλτρων, οξειδίου του ψευδαργύρου και διοξειδίου του τιτανίου. «Σε γενικές γραμμές, αυτά τα συστατικά μειώνουν την ποσότητα υπεριώδους ακτινοβολίας που διεισδύει στο δέρμα», εξηγεί η χημικός καλλυντικών Μαρίσα Πλέσια, πρόεδρος της Εταιρείας Χημικών Καλλυντικών.

Πότε φούντωσε η αμφισβήτηση

Η αμφισβήτηση φούντωσε το 2019, όταν ερευνητές του FDA διαπίστωσαν πως τέσσερα οργανικά φίλτρα – μεταξύ αυτών η αβοβενζόνη και η οξυβενζόνη – απορροφώνται στην κυκλοφορία του αίματος σε επίπεδα που ξεπερνούσαν το όριο ασφαλείας του οργανισμού. Ο FDA πρότεινε τότε να καταταχθούν αυτά τα φίλτρα σε κατηγορία που χρειάζεται περισσότερα δεδομένα ασφαλείας – όχι ότι είναι επικίνδυνα, αλλά ότι δεν υπήρχαν αρκετά στοιχεία. Η ασάφεια αυτή, σε συνδυασμό με μια περίφημη ανάκληση προϊόντων το 2021 λόγω επιμόλυνσης με βενζόλιο, δημιούργησε γόνιμο έδαφος για φόβο και παρανόηση.

«Τα φίλτρα υπεριώδους μπορεί να αλληλεπιδρούν με το ορμονικό σύστημα υπό πειραματικές συνθήκες, αλλά δεν υπάρχει πειστική απόδειξη ότι διαταράσσουν τις ορμόνες στον άνθρωπο σε πραγματικά επίπεδα έκθεσης», εξηγεί ο δερματολόγος Στίβεν Νέλσον της Ιατρικής Σχολής Mayo Clinic. «Τα περισσότερα από αυτά τα στοιχεία προέρχονται από μοντέλα χαμηλής συνάφειας» – δηλαδή κυτταροκαλλιέργειες ή πειραματόζωα, όχι ανθρώπους. Ο ίδιος αναγνωρίζει πάντως ότι ο FDA άφησε ένα «ενοχλητικό επικοινωνιακό κενό»: «Υπάρχουν δεκαετίες δοκιμών ασφαλείας, αλλά ο οργανισμός είναι αργός στο να συγκεντρώσει τα δεδομένα και να δώσει την τελική του κρίση».

Ανάλυση 500 βίντεο στο TikTok με σχετικές ετικέτες βρήκε πως μόλις το 16,6% δημιουργήθηκε από πιστοποιημένους δερματολόγους, ενώ το 38,7% από influencers ομορφιάς και το 33,7% από απλούς χρήστες. «Πιστεύω βαθιά στα social media, γιατί δίνουν πρόσβαση σε πληροφορία που παλιά δεν υπήρχε, αλλά αυτή η πληροφορία πρέπει να είναι ακριβής», λέει η δερματολόγος Χέδερ Γούλερι-Λόιντ, από το πανεπιστήμιο του Μαϊάμι, συνσυγγραφέας μελέτης για τους μύθους γύρω από το αντηλιακό στο TikTok.

Η επιστήμονας Μισέλ Γουόνγκ, γνωστή ως Lab Muffin Beauty Science στα social media, πιστεύει πως μεγάλο μέρος της παραπληροφόρησης ξεκινά από τις ΗΠΑ, όπου η εμπιστοσύνη στους θεσμούς έχει διαβρωθεί. «Το αντηλιακό συχνά μπερδεύεται με τη συζήτηση για τα εμβόλια και τη δυσπιστία απέναντι στις φαρμακευτικές εταιρείες», λέει. «Οι άνθρωποι θυμούνται ιστορίες, όχι στατιστικές».

Μία τέτοια ιστορία είναι αυτή του Στίβεν Σλάντκους, 56 ετών, δικηγόρου από τη Νέα Υόρκη και λάτρη του τένις, που για χρόνια πίστευε πως το μαύρισμα σήμαινε υγεία. Το 2019 διαγνώστηκε με μελάνωμα στο τριχωτό της κεφαλής και χρειάστηκε άμεση χειρουργική επέμβαση. «Κόντεψα να πεθάνω», θυμάται. Έκτοτε φοράει καπέλο παντού και βάζει καθημερινά αντηλιακό. «Δεν με πειράζει πια να είμαι ο πιο χλωμός άνθρωπος στο δωμάτιο», λέει.

Μελέτη του 2020 σε τυχαιοποιημένες κλινικές δοκιμές με μακρά παρακολούθηση επιβεβαιώνει ότι η τακτική χρήση αντηλιακού συνδέεται με μείωση όλων των τύπων καρκίνου του δέρματος, συμπεριλαμβανομένου του πιο θανατηφόρου, του μελανώματος. Οργανισμοί όπως το Skin Cancer Foundation έχουν χαρακτηρίσει την αντι-αντηλιακή ρητορική στα social media «πληρο-επιδημία» παραπληροφόρησης και έχουν ξεκινήσει εκστρατείες αντίκρουσης.

Τον περασμένο μήνα, ο FDA ενέκρινε για πρώτη φορά εδώ και 27 χρόνια νέο ενεργό συστατικό αντηλιακού, τη μπεμοτριζινόλη, ήδη σε χρήση στην Ευρωπαϊκή Ένωση και σε χώρες όπως η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα – ένα βήμα που πολλοί ειδικοί ελπίζουν ότι θα βελτιώσει τόσο την αποτελεσματικότητα όσο και την εικόνα των αντηλιακών προϊόντων στην αμερικανική αγορά.